نياز حياتی به مردگان
تاریخ:
بهره‌برداری از مردگان در هر فرهنگ سياسی هست و يک سودمندی يا عارضه تاريخ است. در فرهنگ سياسی بيمار ما اين پديده را می‌بايد به‌عنوان يک قلمرو مرضی syndrome بررسی کرد. به‌واسطه و زير تأثیر فولکلور مذهبی و چيرگی پديده کربلا بر ذهن ايرانی، حتی در ناباوران، سياست بينوای ما برای زنده ماندن به مردگان وابسته است. تنها حزب‌اللهی و آخوند نيست که بی شهيد امرش نمی‌گذرد، سياستگر مترقی و پيشتاز توده‌ها نيز اولويتی بالا‌تر از دست‌وپا کردن عاشورا و کربلایی برای خود نمی‌شناسد. زندگان نياز حياتی به مردگان دارند. دعوی يک گرايش سياسی بر رهبری جامعه از کجاست؟ ملموس‌تر از همه، از مظلومان و شکست‌خوردگان و خون شهيدان و کشتگانی که می‌تواند به آن‌ها بازگردد. 
بر بازماندگان سياسی قربانيان خشونت که بسيار موارد، مناديان خشونت نيز بوده‌اند، اين سخن و باز کردن معنی نهفته‌اش گران می‌آيد. معنی نهفته‌اش آن است که خشونت را مانند دژخيمان و بسياری از خود قربانيان، خميرمايه سياست می‌شمارند و از آن توش و توان می‌گيرند. آن‌ها خود خشونت را محکوم نمی‌کنند؛ از خشونتی که بر آنان رفته است به هم برمی‌آیند. فرياد دادخواهی و اعتراضشان بر روحيه و طرز تفکری نيست که با خود، هم قربانی و هم دژخيم می‌آورد؛ هردو را در يک فضای فکری و عاطفی می‌پروراند؛ و شهيد و شهادت پرستی را بزرگ‌ترين ارزش‌ها می‌سازد. به‌خوبی می‌توان درد چنين کسانی را دريافت. احترام خون و شهادت، تابوئی است؛ يک «ناموس» سياسی است. کسی يا گروهی که شهيد داده به‌خودی‌خود جايگاه بالائی می‌يابد و به حريمش نبايد بی‌احترامی رواداشت؛ مانند ناموس در معنی معمولش (تکبر)، ناموس سياسی نيز در خودش نخوتی دارد. وای بر آن‌کس که تکبر نهفته در ناموس به هر معنی را زير پرسش ببرد؛ «حق» مالکان ناموس را انکار کند. 
ما پانصد سالی سياست را در کفن کربلایی پيچيده‌ايم و آنگاه نيز که صدسالی پيش به مدرن کردن جامعه دست زديم کفن را نو کرديم و شهيد سياسی از شهادت کربلایی بدر آورديم. اکنون غوطه زنان در پارگين سياست کربلایی، در بزرگ‌ترین بحرانی که نسل کنونی به ياد دارد، اندکی بت‌شکنی و خلاف سياست، زيانی ندارد و مسلماً کار را بد‌تر از اينجا که باهم رسانده‌ايم نمی‌کند. ديگر می‌توان نه‌تنها دژخيم، خشونت را نيز محکوم کرد که از خود او قربانی‌ای ساخته است؛ و بر شهيد سوگوار شد ولی او را صرفاً به آن دليل بزرگ نداشت چراکه او نه‌تنها قربانی دژخيم، قربانی خشونت خود نيز بوده است. کيش خشونت بد است زيرا تفاوت اصلی دژخيم و قربانی را از ميان می‌برد و آن را موضوع ارزشداوری می‌کند: کدام طرف «حقانيت» داشته است؟ اما هر کس حق را به‌جانب خود می‌داند و نمی‌تواند دريابد که حق‌به‌جانبی بس نيست. آن بمب انسانی که خود را در نانوائی يا مسجد بغداد همراه گروهی ديگر می‌کشد به‌اندازه هر شهيد ديگری برای همگنانش مقدس است. 
* * * 
تفاوت گذاشتن ميان مفهوم مذهبی و سياسی شهادت مشکل ما را حل نمی‌کند. اين درست است که شهيدان اسلامی، همه اين تروریست‌ها که بی‌دریغ می‌کشند، بيش از هر چیز پاداش بهشتی را می‌جويند. آن‌ها در معامله‌ای با خدا زندگی کوتاه سرخوردگی را با بهشت جاويدان و ميوه‌ها و جوی‌ها و درختانش و هفتاد دوشيزه‌ای از آن حوران که وصف مژگانشان نيز در قرآن آمده است و در همان لحظه رسيدن به بهشت در انتظار نشسته‌اند تاخت می‌زنند. برای شهيدان سياسی چنان نيست و همان مردن درراه هدف بزرگ‌ترين پاداش است. همچنين چندان اهميت ندارد که شهيدان مذهبی عموماً مصرف چندانی ندارند و شهيدان سياسی اگر بمانند ممکن است زنان و مردانی سودمند بشوند؛ ولی شهادت پرستی، همه‌شان را در يک مقوله می‌گذارد: آن‌ها بازنده‌ترين افراد يک «تيپ» انسانی هستند که افلاطون به نام "tyrant" یادکرده است (تيران را می‌توان جبار گفت ولی همه معنی را نمی‌رساند.) اين تيپ انسانی چنان در خود غرق است که برايش هيچ ملاحظه‌ای چندان باارزش نيست که نتوان زير پا گذاشت و هيچ حماقت و جنايتی چندان زننده نيست که نتوان کرد. (آدميان همه از تيرانی آغاز می‌کنند؛ کودکان تيران‌های کوچکی هستند.) نخوت و طلبکاری هم که در شهادت هست، به‌ویژه دکانداران شهادت، از همين احساس برتری و حقانيت بيکران تيرانی برمی‌خیزد. 
تاختن به فرهنگ شهادت را نبايد چنين تعبير کرد که ازخودگذشتگی و دلاوری مفاهيمی ناپسند و واپس‌مانده‌اند. بهترين مردمان در هر جا آماده از جان گذشتن بوده‌اند و هر چه امری انسانی‌تر و نجيبانه‌تر، انگيزه فداکاری برای آن بيشتر. ولی ازخودگذشتگی را با شهادت می‌باید يکی گرفت، همچنان که کشته و اعدام‌شده با شهيد يکی نيست. شهادت حتی در بافتار context غیرمذهبی‌اش يک فرايافت (کانسپت) مذهبی است. آنچه ضرورت دارد عرفی گرا کردن ازخودگذشتگی است، همان‌که در تمدن‌های پيشرفته و سرمشق مانند بريتانيا می‌بينيم. سيصد سالی است که در اين تمدن از تعصباتی که فرقه‌های بنيادگرا و آتش نهاد zealot می‌پروراند نشانی نيست. آنارشيست‌ها و نيهيليست‌های سده نوزدهم و بيستم در آن زمين پرورشی نيافتند. در همان حال هيچ امر ملی نبوده که بريتانيائی را از سرآمدان تا مردم معمولی آماده به خطر انداختن خود نيافته است و هيچ امر انسانی نبوده که داوطلبان بريتانيائی را به کام بزرگ‌ترين مخاطرات نينداخته است. ما يک شهيد مدرن بريتانيائی نداريم (توماس مور واپسين شهيد انگلستان بود) ولی به‌دشواری ملتی را می‌توان يافت که این‌همه قهرمانان ازخودگذشته، بيشتر‌شان گمنام، داشته باشد. مدرنيته چنانکه می‌بينيم در سطح‌های گوناگون جريان دارد.